Του Θανάση Κ.
Η συζήτηση γύρω από το δολάριο, την αποδολαριοποίηση και την ισοτιμία ευρώ–δολαρίου έχει αποκτήσει σχεδόν… μεταφυσικό χαρακτήρα. Διανθισμένη με τις αναπόφευκτες “θεωρίες συνομωσίας”…
Άλλοι μιλούν για «παρακμή της αμερικανικής ηγεμονίας»,
άλλοι για «τεχνητή στήριξη» ενός νομίσματος που – υποτίθεται – δεν αντέχει πια το βάρος του Χρέους του.
Κοινό χαρακτηριστικό τους, ότι αγνοούν το βασικό: τα νομίσματα, ακόμη και τα παγκόσμια αποθεματικά, έχουν ένα οικονομικό σημείο ισορροπίας. Το λεγόμενο fair value – και διαρκώς περιδινίζονται γύρω του.
Αν αφαιρέσει κανείς τον “θόρυβο των διακυμάνσεων”, η ισοτιμία δύο μεγάλων νομισμάτων καθορίζεται μακροχρόνια από Δύο συν Ένα παράγοντες: τον σωρευτικό πληθωρισμό και τη σωρευτική πραγματική ανάπτυξη.
Ο “πρόσθετος” παράγοντας, όταν πρόκειται για νομίσματα μεγάλων οικονομικών δυνάμεων, είναι η Γεωπολιτική.
— Στην περίπτωση ευρώ – δολαρίου αυτό σημαίνει το εξής: Όταν οι ΗΠΑ έχουν υψηλότερο πληθωρισμό από την ευρωζώνη, η ισοτιμία τείνει να ανεβαίνει, δηλαδή το ευρώ να ενισχύεται.
— Όταν όμως οι ΗΠΑ αναπτύσσονται ταχύτερα σε πραγματικούς όρους από την ευρωζώνη, η ισοτιμία τείνει να πέφτει, δηλαδή το δολάριο να ενισχύεται. Οι δύο δυνάμεις δρουν αντίρροπα.
Η πραγματικότητα τα τελευταία είκοσι χρόνια (ιδιαίτερα μετά την παγκόσμια κρίση του 2008) ήταν ότι στις ΗΠΑ είχαν ταχύτερη πραγματική ανάπτυξη αλλά και ελαφρώς υψηλότερο πληθωρισμό. Κι αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι το μερίδιο της Αμερικανικής οικονομίας στο παγκόσμιο ΑΕΠ έμεινε σταθερό ή υποχώρησε λίγο, ενώ το μερίδιο της ευρωζώνης στο παγκόσμιο ΑΕΠ υποχώρησε αισθητά.
Η συντηρητική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας έδωσε στην Ευρώπη μεγαλύτερη νομισματική ισορροπία (που διαταράχθηκε κι αυτή στην περίοδο του covid), αλλά η “πράσινη μετάβαση” και το ενεργειακό κόστος φρέναραν την πραγματική ανάπτυξη στην Ευρώπη…
* Αν πάρει κανείς ως αφετηρία την ιδρυτική ισοτιμία του ευρώ το 1999 – ή εναλλακτικά τη μέση ισοτιμία του 2002 – και ενσωματώσει τον σωρευτικό πληθωρισμό και τη διαφορά πραγματικής ανάπτυξης μέχρι τα τέλη του 2025, προκύπτει ένα εύρος ισορροπίας μεταξύ 1,07 και 1,19 δολαρίων ανά ευρώ.
Και πού βρίσκεται σήμερα η ισοτιμία;
Ακριβώς μέσα σε αυτό το εύρος.
Στα πάνω όριά του, γύρω στο 1,18 δολάρια ανά ευρώ…
Να σημειωθεί ότι η ιδρυτική ισοτιμία του ευρώ το 1999 ήταν εκεί κοντά, στο 1,17…
Συνεπώς, το δολάριο δεν είναι “υποτιμημένο” σήμερα, όπως συχνά υποστηρίζεται.
Αντίθετα, ήταν “υπερτιμημένο” στις αρχές του 2025, όταν η ισοτιμία είχε υποχωρήσει κοντά στο 1,02–1,04.
Η μεταγενέστερη άνοδος από το 1,02 προς το 1,18 – μέσα στο 2025 – δεν αποτελεί “κατάρρευση” του δολαρίου, αλλά επιστροφή στην οικονομική ισορροπία.
* Εδώ ακριβώς αρχίζει να καταρρέει και ο δεύτερος μεγάλος μύθος: ότι η αποδολαριοποίηση οδηγεί αναγκαστικά σε “μεγάλη αποδυνάμωση” του δολαρίου. Η λέξη χρησιμοποιείται συχνά χωρίς καμία ποσοτική θεμελίωση. Ας δούμε λοιπόν τα μεγέθη.
Το αμερικανικό δημόσιο χρέος βρίσκεται γύρω στο 127% του ΑΕΠ. Είναι υψηλό, αλλά είναι σε δολάρια. Οι ΗΠΑ είναι η μόνη χώρα στον κόσμο που μπορεί να απομειώνει το χρέος της εκδίδοντας το νόμισμα στο οποίο έχει δανειστεί.
Με χρέος περίπου 38 τρισεκατομμύρια δολάρια σήμερα, ένας πληθωρισμός της τάξης του 2% απομειώνει το υφιστάμενο χρέος σε πραγματικούς όρους κατά 760 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Αν συνυπολογίσει κανείς και τη δολαριακή νομισματική βάση (2,3 τρισεκατομμύρια σε χαρτονομίσματα και άλλα 5 σε χαμηλότοκες καταθέσεις όψεως), η “φορολογία πληθωρισμού” του δολαρίου είναι της τάξης των 140 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως.
Σύνολο “φορολογίας πληθωρισμού” 900 δισεκατομμύρια ετησίως!
Μια πραγματική απομείωση χρέους – όχι ταμειακό αποτέλεσμα.
* Το ομοσπονδιακό έλλειμμα των ΗΠΑ το 2025 κινείται κοντά στα 1,8 τρισεκατομμύρια, περίπου 6% του ΑΕΠ. Όμως, αν αφαιρέσει κανείς τον «φόρο πληθωρισμού», το “πραγματικό-καθαρό” δημοσιονομικό έλλειμμα πέφτει στο 3%. Με πληθωρισμό όχι στο 2% αλλά κοντά στο 2,7%, όπως είναι σήμερα, η πραγματική απομείωση του χρέους εξουδετερώνει το μεγαλύτερο μέρος του ελλείμματος.
Αυτό δεν είναι κρίση χρέους. Είναι μια εντελώς διαφορετική κατάσταση από εκείνη της Ελλάδας το 2010, η οποία είχε παρόμοιο λόγο χρέους προς ΑΕΠ (128%), αλλά κανένα νομισματικό εργαλείο για να το διαχειριστεί.
Οι ΗΠΑ διαθέτουν αυτό το εργαλείο – με ένα κρίσιμο, όμως, όριο:
Το 75% του αμερικανικού χρέους διακρατείται ΕΝΤΟΣ ΗΠΑ. Αυτό σημαίνει ότι ο “φόρος πληθωρισμού” επιβαρύνει πρωτίστως την ίδια την αμερικανική κοινωνία. Η επιβάρυνση του «υπόλοιπου κόσμου» είναι σχετικά περιορισμένη: περίπου 140 δισ. από δολάρια που κυκλοφορούν εκτός ΗΠΑ και άλλα 200 δισ. από ξένους κατόχους αμερικανικού χρέους. Συνολικά γύρω στα 330 δισ. δολάρια.
* Για σύγκριση, οι ετήσιες αμυντικές δαπάνες των ΗΠΑ προσεγγίζουν το 1 τρισεκατομμύριο.
Αυτό έχει μια κρίσιμη συνέπεια: οι ΗΠΑ δεν μπορούν να χρηματοδοτούν επ’ άπειρον την παγκόσμια ηγεμονία τους «φορολογώντας τους άλλους». Το κόστος πέφτει κυρίως στο εσωτερικό τους.
Γι’ αυτό και έχουν κάθε λόγο να περιορίσουν τα εξωτερικά μέτωπα, να μειώσουν το ενεργειακό κόστος, να υποκαταστήσουν εισαγωγές με εγχώρια παραγωγή, και να επιταχύνουν την πραγματική τους ανάπτυξη.
Αυτό δεν ήταν… “τρελή επιλογή του Τράμπ”.
Ήταν αναγκαιότητα που υπήρχε πριν τον Τράμπ κι ανεξαρτήτως του σημερινού Προέδρου…
— Οι ΗΠΑ θέλουν να ασκούν ηγεμονία διεθνώς, αλλά χωρίς να πληρώνουν δυσβάστακτο κόστος από την διατήρηση στρατιωτικών δυνάμεων παντού
— Θέλουν στο εξής να καταφεύγουν σε “χειρουργικά πλήγματα” που αλλάζουν τους τοπικούς συσχετισμούς, όχι να προχωράνε σε “αλλαγές καθεστώτος” με δικές τους στρατιωτικές δυνάμεις.
— Να προχωρήσουν σε συνεννόηση με όσους δεν μπορούν να ανατρέψουν.
Κι όλο αυτό λέγεται Ρεαλισμός.
— Δεν είναι πιο “απομονωτιστές”, επιλέγουν να χρησιμοποιήσουν την ισχύ τους πιο συντηρητικά, ως φόβητρο μάλλον, παρά ως άμεση και μακροχρόνια εμπλοκή επί του εδάφους
— Επιδιώκουν να άρουν τις κυρώσεις – γιατί οι κυρώσεις έχουν τεράστιο κόστος επιβολής και παραβιάζονται πολύ εύκολα.
Επί πλέον, άρση των κυρώσεων σημαίνει πια φθηνότερη ενέργεια διεθνώς. Κι αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ταχύτερη πραγματική ανάπτυξη και χαμηλότερο κόστος – άρα και μικρότερο πληθωρισμό κόστους.
Οι ΗΠΑ σήμερα επιδιώκουν πιο περιορισμένη, αλλά και πιο πραγματική, διεθνή ηγεμονία! Όχι να βρίσκονται παντού, αλλά να βρίσκονται εκεί που μπορούν να έχουν αποτέλεσμα με το χαμηλότερο κόστος.
Όχι να επιβάλουν τη θέλησή τους σε όλους, αλλά να χρησιμοποιούν συνδυασμούς καρότου-ραβδιού, απειλών-συμβιβασμών, που τους επιτρέπουν το καλύτερο αποτέλεσμα με το μικρότερο κόστος και το χαμηλότερο ρίσκο.
Ταυτόχρονα:
— Άρση των κυρώσεων σημαίνει μακροχρόνια φθηνότερες τιμές για υδρογονάνθρακες, διεθνώς.
— Ενεργοποίηση των εγχώριων κοιτασμάτων (drill, baby, drill), σημαίνει πολύ φθηνότερη τιμή ενέργειας μέσα στις ΗΠΑ (όπου ήδη οι τιμές ενέργειας είναι κάτω του μισού απ’ ό,τι στην Ευρώπη κατά μέσον όρο…)
— Και εξισορρόπηση των δασμών με άλλες χώρες, όπως η ΕΕ (γιατί δασμοί υπήρχαν από πριν, κυρίως από την πλευρά της ΕΕ), συν φθηνότερο δολάριο, σημαίνει επιτάχυνση της ανάπτυξης μέσα στις ΗΠΑ…
Θα το επιτύχουν; Άγνωστο…
Πάντως αυτό είναι το σχέδιο τους.
* Σε αυτό το πλαίσιο, η ήπια αποδολαριοποίηση δεν συνιστά υπαρξιακή απειλή για το δολάριο. Πρώτον, διότι δεν γίνεται υπέρ του ευρώ, αλλά υπέρ του χρυσού, των εμπορευμάτων και – σε μικρότερο βαθμό – των crypto. Και δεύτερον, διότι μια οικονομία που αναπτύσσεται ταχύτερα και με χαμηλότερο πληθωρισμό κόστους τείνει, μεσοπρόθεσμα, να ενισχύει το νόμισμά της.
Εδώ ακριβώς εμφανίζεται το ευρωπαϊκό πρόβλημα. Όπου υπεισέρχεται και ο τρίτος παράγοντας που επηρεάζει τις ισοτιμίες μακροχρόνια: η Γεωπολιτική!
Η ευρωζώνη αντιμετωπίζει χαμηλότερη αναπτυξιακή δυναμική, υψηλότερο ενεργειακό κόστος, γεωπολιτική εξάρτηση και στρατηγική αβεβαιότητα.
Το Green Deal, χωρίς ενεργειακές εναλλακτικές χαμηλού κόστους, λειτουργεί ως μόνιμος φόρος στην ανάπτυξη.
Γιατί ακριβή ενέργεια σημαίνει απώλεια ανταγωνιστικότητας…
Και φτάνουμε τώρα στο πιο καθοριστικό: Οι ΗΠΑ έχουν υψηλό χρέος, το οποίο μπορούν να το αντιμετωπίζουν ακόμα.
Η Ευρώπη έχει ένα άλλο “χρέος”, ακόμα πιο ασφυκτικό:
γεωπολιτική εξάρτηση (από ΗΠΑ),
ενεργειακή εξάρτηση (από Ρωσία παλιότερα, τώρα και από ΗΠΑ και από Μέση Ανατολή και από βόρεια Αφρική),
έλλειψη ενότητας και διαφορετικά κέντρα με διαφορετικές στρατηγικές.
Αυτό το “Χρέος” της η Ευρώπη ακόμα δεν ξέρει καν από που να το πιάσει – πολύ περισσότερο να το αντιμετωπίσει…
Συμπέρασμα: Αν οι ΗΠΑ στο εξής, καταφέρουν να συνδυάσουν ταχύτερη ανάπτυξη με χαμηλότερο πληθωρισμό, ενώ η Ευρώπη παραμείνει ακριβή, αργή και γεωπολιτικά περιθωριοποιημένη, τότε το δολάριο θα ανακάμψει μεσο-μακροπρόθεσμα.
Και το ευρώ δεν θα πιεστεί επειδή θα «ανεβαίνει το δολάριο», αλλά επειδή η ίδια η Ευρώπη δεν παράγει τις προϋποθέσεις στήριξής του.
Οι ΗΠΑ έχουν κάνει την επιλογή τους. Είναι ρεαλιστική και κυνική, αν θέλει κανείς να τη χαρακτηρίσει έτσι – αλλά είναι επιλογή. Μπορεί να τους βγει, μπορεί και όχι…
Η Ευρώπη ακόμη συζητά.
Αλλά μια Ευρώπη που παρακαλεί τις ΗΠΑ να τη στηρίξουν απέναντι της Ρωσίας στην Ουκρανία και ταυτόχρονα σκέπτεται να κάνει “γέφυρες” με τη Ρωσία για να αποκρούσει τις ΗΠΑ στη Γροιλανδία,
μια Ευρώπη που επιμένει να έχει κυρώσεις παντού – που η ίδια παραβιάζει –
μια Ευρώπη που επιμένει να έχει σχεδόν τριπλάσιες ενεργειακές τιμές από τις ΗΠΑ λόγω “πράσινης μετάβασης”, όταν όλος ο υπόλοιπος κόσμος επιστρέφει στους υδρογονάνθρακες,
μια Ευρώπη, που αφού μπήκε στο δρόμο της αποβιομηχάνισης, τώρα επιχειρεί να συρρικνώσει και τον Πρωτογενή τομέα της (Γεωργία- Κτηνοτροφία),
μια Ευρώπη, που δεν μπορεί να προστατέψει ούτε στοιχειωδώς δύο κράτη μέλη της – την Κύπρο και την Ελλάδα – από τις ανοικτές απειλές της Τουρκίας,
μια τέτοια Ευρώπη, είναι πολύ πιο ευάλωτη γεωπολιτικά και οικονομικά.
Τελικά ΚΑΙ νομισματικά.
— Στα χρόνια που προηγήθηκαν η Ευρώπη είχε ένα πλεονέκτημα απέναντι στις ΗΠΑ: χαμηλότερο πληθωρισμό διαχρονικά.
— Κι είχε κι ένα μειονέκτημα: βραδύτερη πραγματική ανάπτυξη.
— Γεωπολιτικά η Ευρώπη στηριζόταν στις ΗΠΑ για την ασφάλειά της και οι ΗΠΑ πλήρωναν γι’ αυτό – κι αυτό ήταν ένα επί πλέον “πλεονέκτημα” για την ΕΕ…
Από δω και στο εξής, οι ΗΠΑ διατηρούν το αναπτυξιακό τους πλεονέκτημα, η Ευρώπη μάλλον θα χάσει το πλεονέκτημά της στον πληθωρισμό (λόγω την ενεργειακής ακρίβειας στην οποία έχει εγκλωβιστεί) και οι ΗΠΑ παύουν να εμπλέκονται στην ασφάλεια της Ευρώπης.
Οπότε στο εξής η Ευρώπη θα έχει μόνο μειονεκτήματα έναντι των ΗΠΑ
Με δύο λόγια: Οι ΗΠΑ έχουν σχέδιο και ξέρουμε πού βαδίζουν.
Η Ευρώπη, όμως, είναι ακόμα στον αέρα…
Ίσως σήμερα περισσότερο παρά ποτέ…
