«Εάν μη έλπηται ανέλπιστον, ουκ εξευρέσει», δηλαδή «Αν δεν ελπίζεις το ανέλπιστον, δεν θα το βρεις».
ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ
«Άελπτον ουδέν, πάντα δε ελπίζειν χρεών», δηλαδή «Τίποτα δεν είναι ανέλπιστον, για τα πάντα υποχρεούμεθα να ελπίζουμε».
Υψιπύλη, ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ
Γράφει ο Γιώργος Δημητρούλιας*
Με το γύρισμα του χρόνου σε μια πανευρωπαϊκή δημοσκόπηση της Gallup International οι Έλληνες και οι Ελληνίδες φαίνεται ότι είναι οι πιο απαισιόδοξοι από τους Ευρωπαίους, με την ανησυχία να υπερισχύει της ελπίδας, την οικονομική δυσπιστία και παγκόσμια αγωνία για κλιμάκωση των συγκρούσεων. Σε μια άλλη έρευνα που διεξήχθη στο τέλος της προηγούμενης χρονιάς της WVS, Παγκόσμιας Έρευνας Αξιών, όπως αναλύθηκε από την διαΝΕΟσις, δείχνει ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα καχυποψίας και χαμηλής εμπιστοσύνης για τους κατοίκους της. Όμως σε ότι αφορά την πολιτική, παρότι το ενδιαφέρον αυξήθηκε αισθητά σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, η συσχέτιση του πολιτικού ενδιαφέροντος με την πολιτική εμπιστοσύνη είναι μόνο για τον θεσμό της δημοκρατίας, αλλά όχι για την κυβέρνηση και τα πολιτικά κόμματα.
Το αποκορύφωμα όμως της πολιτικής απαξίωσης και δυσαρέσκειας των Ελλήνων έρχεται με την πανευρωπαϊκή έρευνα του Progressive Lab που εμφανίστηκε στην μεγαλύτερη ελληνική εφημερίδα ταυτόχρονα με τις κινητοποιήσεις για την επέτειο της τραγωδίας των Τεμπών που άλλαξε την πολιτική εικόνα της χώρας. Σε αυτή το 76% των Ελλήνων δηλώνουν δυσαρεστημένοι με την λειτουργία της δημοκρατίας σήμερα, μόνο το 30,9% εμπιστεύεται την Ελληνική Δικαιοσύνη, το 32,8 εμπιστεύεται τις ανεξάρτητες αρχές της χώρας, μόνο το 9,7% εμπιστεύεται τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, μόνο το 20,4% δηλώνει ότι εμπιστεύεται τα πολιτικά κόμματα και τέλος υπάρχει μια απαξίωση για τα εργατικά συνδικάτα και όλου του συνδικαλιστικού κινήματος το οποίο εμπιστεύεται μόνο το 17,7%. Αυτοί οι εργατοπατέρες ανέλαβαν να περιφρουρήσουν τις συγκεντρώσεις για την τραγωδία των Τεμπών και καθόρισαν τους ομιλητές που ήθελαν για να προστατεύσουν το υπάρχον Μεταπολιτευτικό καθεστώς από το κύμα δυσαρέσκειας που έρχεται να το ανατρέψει.
Από την αρχαία Ελληνική Τραγωδία…
Η ελληνική τραγωδία έχει θρησκευτική προέλευση. Η καταγωγή της μπορεί να αναζητηθεί στην διονυσιακή λατρεία και πιο συγκεκριμένα στον διθύραμβο, το θρησκευτικό άσμα που τραγουδιόταν προς τιμήν του θεού Διονύσου. Η γένεση της τραγωδίας συνδέεται με το όνομα φιλότεχνων ηγεμόνων με λαϊκό έρεισμα που πολεμούσαν την αριστοκρατία.
Το 412 πχ παίχτηκε η τραγωδία Ελένη του Ευριπίδη και εκεί στο δεύτερο από τα τρία στάσιμα υπάρχει ύμνος προς την Μητέρα των θεών, μια σαφέστατη αναφορά στην λατρεία της.
Οι μαρτυρίες που διαθέτουμε συσχετίζουν το ιερό της Μητέρας, το μητρώον, και το κτήριο της Βουλής των Πεντακοσίων, το βουλευτήριον. Την στενή αυτή σχέση βεβαιώνει και η αρχαιολογία. Η λατρεία της μητρός των θεών στην Αγορά φαίνεται καθόλα παραδοσιακή, συνδεδεμένη με την πολιτική διάσταση μιας δύναμης που εκδηλώνεται ως προγονική για τους Αθηναίους μορφή.
Η σχέση του μητρώου με το βουλευτήριο δεν είναι μόνο τοπογραφική. Η εναπόθεση στο ιερό ορισμένων αρχείων, καθώς και των κίβδηλων νομισμάτων, δεν γίνεται απλώς με κριτήριο την ευκολία. Και στην Δήλο υπό την Αθηναϊκή επιρροή, το μητρώον στέγαζε αρχεία. Από τον Δημοσθένη και τον Θεόφραστο πληροφορούμαστε ότι οι πρυτάνεις θυσίαζαν στην Μητέρα των θεών και ότι βάδιζαν εν πομπή για το καλό της πόλης στην γιορτή των Γαλαξίων.
Πρόκειται για μορφή πρωταρχική, που η ανωνυμία της τη φέρνει κοντά σε κάποιες θεότητες στις οποίες θυσιάζει ο Επιμενίδης έπειτα από επιδημία πανούκλας. Δεμένη με τα βάθη της γης, η θεά μας προσφέρεται για να αναλάβει από κοινού αρμοδιότητες σχετικές με την δικαιοσύνη και την μη στειρότητα. Η Μητέρα των θεών εδρεύει με την αινιγματική της ενικότητα στο κέντρο του πολιτικού χώρου. Η ισχύς της, όπως και εκείνης της Εστίας της πόλης, ακτινοβολεί πέρα από τον τόπο όπου ριζώνει η λατρεία της.
Κάθε άλλο παρά θεότητα που το εξωτικό τυπικό της μπορούσε να συνδέεται με εκδηλώσεις έκστασης, εμφανίζεται να έχει αναλάβει λειτουργία αξεχώριστη από εκείνη της Βουλής των Πεντακοσίων, την οποία θέσπισε ο Κλεισθένης. Το ιερό της βρίσκεται λίγα μέτρα μακριά από το μνημείο των επωνύμων ηρώων. Έχει το προνόμιο να φυλάσσει την γραπτή δικαιοσύνη.
Η Βουλή των Πεντακοσίων με την οποία συνδέεται στενά το μητρώο , εμφανίζεται ως συμβούλιο του δήμου που οι συγκρούσεις του με το κατά πολύ συντηρητικότερο συμβούλιο του Αρείου Πάγου διατρέχουν τον 5ο αιώνα. Στο βουλευτήριο η Μητέρα των θεών ισοσταθμίζει την ισχύ άλλων θεοτήτων, που θεωρούνται επίσης πανάρχαιες, είναι όμως περισσότερο συνδεδεμένες με την αριστοκρατία και έχουν την έδρα τους αλλού, κοντά στον Άρειο Πάγο.
Η ονομασία «Μητέρα των θεών» ανακαλούσε στο μυαλό των Αθηναίων την Γη και αυτό ήδη από την εποχή του Σόλωνα. Θεότητα με πολύ γνωστές μαντικές αρμοδιότητες, η Γη διατηρεί στην Αθήνα στενούς δεσμούς με την δικαιοσύνη. Στον Προμηθέα Δεσμώτην ο Αισχύλος θεωρεί ότι η Θέμις και η Γαία είναι μία και η αυτή οντότητα. Την λατρεία μιας Γης-Θέμιδας μαρτυρούν επιγραφές αναφερόμενες στην ιέρειά της, χαραγμένες στους θρόνους του θεάτρου του Διονύσου.
Επινοώντας την ενικότητα της Μητέρας, αλλά παραπέμποντας παρά ταύτα στον παλιό ρόλο που διανεμόταν σε πλειάδα θεαινών, θεματοφυλάκων της δικαιοσύνης (Γη, Θέμις, Ερινύες – κάθε μια με τον τρόπο της και ανάλογα με τις ικανότητές της), η εκ νέου ανακάλυψη της Μητέρας των θεών στην Αγορά των Αθηνών, κατά τα τέλη του 5ου αιώνα, ισοδυναμεί με προσπάθεια υπενθύμισης της σπουδαιότητας ή και ενίσχυση της επιρροής αυτών των αρχαίων γυναικείων θεοτήτων. Δεν είναι όμως ταυτόχρονα και αντίπαλος που εγκαθίσταται δίπλα σε αυτές τις τρομερές φρουρούς της δικαιοσύνης.
…στην σύγχρονη τραγωδία των Τεμπών!
Σε ένα από τα τρία στάσιμα (μέρη της Ελληνικής Τραγωδίας) η Ελένη, που είναι το κεντρικό πρόσωπο της τραγωδίας του Ευριπίδη, αναφέρεται στο τελετουργικό σφάλμα που δεν σεβάστηκε την Μητέρα των θεών και διέπραξε έτσι ιεροσυλία. Ξέσπασε έτσι ο μεγάλος θυμός της θεάς εναντίον της, αλλά η πιο σημαντική στιγμή της αφήγησης είναι η μεταστροφή στην συμπεριφορά. Από οργισμένη μετατρέπεται σε ευεργέτιδα. Από παθητική σε δραστήρια. Από τον θυμό που κάνει τα πάντα άγονα μεταστρέφεται από την ενεργητικότητα που τρέφει. Το τέλος της τραγωδίας επιφυλάσσει μια νέα αντίθεση. Γι’ αυτήν την Μητέρα δεν υπάρχει περίπτωση επιστροφής της κόρης της που έχει χάσει. Καταδικασμένη σε πένθος χωρίς λησμοσύνη για μια κόρη που το όνομά της παραμένει άρρητο, αφήνει τελικά τον θυμό της να καταλαγιάσει, νικημένη από την κραυγή των Χαρίτων και τον ύμνο των Μουσών.
Όλα αυτά θυμίζουν μια σύγχρονη τραγωδία και ένα κεντρικό πρόσωπο που απαιτεί δικαιοσύνη.. Αλλά πέρα από το συγκεκριμένο περιστατικό βρίσκεται η ιεροσυλία που διέπραξε το κράτος της Μεταπολίτευσης έναντι του Έθνους με την απόλυτη παρακμή που έφερε σε όλες τις πτυχές της ζωής του. Το κεντρικό πρόσωπο της τραγωδίας των Τεμπών έγινε ο αγωγός που διοχετεύτηκε η οργή μιας κοινωνίας που αντιστέκεται στην συνεχιζόμενη παρακμή, αλλά και στα ιδιοτελή συμφέροντα λίγων και εκλεκτών του καθεστώτος.
Έτσι, το κίνημα που δημιουργείται και γιγαντώνεται σήμερα δεν είναι πολιτικό, αλλά συναισθηματικό. Ο συναισθηματισμός του είναι μια δημιουργική αντίδραση στα εθνικά και θρησκευτικά ένστικτα της προηγηθείσας παρακμής. Ίσως μια νέα ελπίδα για το μέλλον της Πατρίδας μας γεννιέται σήμερα.
* Πρώην δημοτικός σύμβουλος Καλαμάτας
Εκδότης «το Αντίδοτο»
