Του Κώστα Ζωντανού
Κάποτε η Ελλάδα είχε πολλούς εκατομμυριούχους.
Σήμερα έχει λίγους δισεκατομμυριούχους και εκατομμύρια φτωχούς.
Η μετάβαση αυτή δεν ήταν ούτε τυχαία ούτε αναπόφευκτη.
Είναι το αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών που ξεκίνησαν μετά το 1981 και διαμόρφωσαν ένα στρεβλό οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο.
Η Ελλάδα πριν από τη μεγάλη μετάλλαξη
Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’70, η ελληνική οικονομία στηριζόταν σε έναν διάχυτο, παραγωγικό καπιταλισμό.
Υπήρχαν χιλιάδες μικροί και μεσαίοι επιχειρηματίες, βιοτέχνες, έμποροι, τεχνικές εταιρείες, αγρότες με πραγματικό εισόδημα.
Ο πλούτος δεν ήταν συγκεντρωμένος.
Δεν υπήρχαν πολλοί υπερπλούσιοι, αλλά υπήρχε μια πλατιά εύπορη μεσαία τάξη.
Αυτή η διασπορά πλούτου ήταν ένδειξη κοινωνικής ισορροπίας.
Το κράτος ως λάφυρο
Από το 1981 και μετά, το μοντέλο αλλάζει ριζικά.
Το κράτος μετατρέπεται στον βασικό διανομέα πλούτου. Επιδοτήσεις, κρατικές προμήθειες, ΔΕΚΟ, δημόσια έργα και κομματικές αναθέσεις γίνονται ο κεντρικός μηχανισμός αναδιανομής.
Η παραγωγή υποχωρεί και στη θέση της κυριαρχεί η πολιτική πρόσβαση.
Όποιος είχε σχέση με την εξουσία μπορούσε να πλουτίσει.
Όποιος παρήγαγε χωρίς πολιτική προστασία άρχισε να συνθλίβεται.
Δεν ενισχύθηκε η επιχειρηματικότητα· ενισχύθηκε η εξάρτηση από το κράτος.
Η διάλυση της μικρομεσαίας τάξης
Η μικρομεσαία επιχειρηματικότητα, που αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας, βρέθηκε αντιμέτωπη με φορολογική ασφυξία, γραφειοκρατία, αθέμιτο ανταγωνισμό και πελατειακές πρακτικές.
Χιλιάδες επιχειρήσεις έκλεισαν ή απορροφήθηκαν.
Έτσι εξαφανίστηκαν σταδιακά οι «πολλοί εκατομμυριούχοι» και άρχισε η συγκέντρωση πλούτου.
Από την αγορά στο ολιγοπώλιο
Τη δεκαετία του ’90 και του 2000, οι ιδιωτικοποιήσεις δεν δημιούργησαν ανταγωνισμό αλλά ολιγοπώλια.
Οι τράπεζες χρηματοδότησαν τους ίδιους επιχειρηματικούς κύκλους, τα μεγάλα δημόσια έργα μοιράστηκαν σε κλειστό κύκλο και τα μέσα ενημέρωσης λειτούργησαν ως πολλαπλασιαστές πολιτικής ισχύος.
Έτσι γεννήθηκε μια κλειστή λέσχη πλούτου.
Ο πλούτος δεν παραγόταν, απλώς ανακυκλωνόταν στους ίδιους.
Οι λίγοι έγιναν δισεκατομμυριούχοι, ενώ η κοινωνία φτωχοποιήθηκε.
Τα μνημόνια ως επιταχυντής
Η περίοδος μετά το 2010 αποτέλεσε τη χαριστική βολή.
Οι μικρομεσαίοι εξαφανίστηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά, τα κόκκινα δάνεια πέρασαν σε funds, περιουσίες άλλαξαν χέρια και η συγκέντρωση πλούτου εντάθηκε.
Η Ελλάδα απέκτησε χαρακτηριστικά ολιγαρχικής οικονομίας με φτωχοποιημένη κοινωνία.
Προσωπική εμπειρία: ΟΤΕ και ενέργεια
Δεν γράφω τα παραπάνω θεωρητικά.
Τα έζησα από μέσα.
Στον ΟΤΕ, ως εργαζόμενος, συνδικαλιστής αλλά και αργότερα ως διευθυντικό στέλεχος, είδα πώς ένας δημόσιος οργανισμός με τεχνογνωσία, ανθρώπινο δυναμικό και παραγωγική δυνατότητα μετατράπηκε σταδιακά σε πεδίο πολιτικών ισορροπιών, εξυπηρετήσεων και επιλογών που δεν είχαν καμία σχέση με την πραγματική οικονομία.
Η πρόσβαση στην πολιτική εξουσία άρχισε να μετρά περισσότερο από την αποτελεσματικότητα.
Οι αποφάσεις δεν λαμβάνονταν με βάση το δημόσιο συμφέρον ή την ανάπτυξη, αλλά με γνώμονα τις ισορροπίες, τις αναθέσεις και τις κομματικές ανάγκες.
Έτσι υπονομεύτηκε στην πράξη η έννοια της παραγωγικής δημόσιας επιχείρησης.
Το ίδιο –και χειρότερο– το είδα αργότερα στον χώρο της ενέργειας.
Εκεί, ο κρατικός μεταπρατισμός πήρε τη μορφή ενός ιδιότυπου χρηματιστηριακού καθεστώτος, όπου η αγορά δεν λειτουργεί ανταγωνιστικά αλλά ως μηχανισμός μεταφοράς πλούτου από τους πολλούς στους λίγους.
Η ενέργεια, από κοινωνικό αγαθό και στρατηγικό πυλώνα ανάπτυξης, μετατράπηκε σε εργαλείο υπερκερδών.
Όταν το κράτος δεν ρυθμίζει αλλά διαμεσολαβεί υπέρ συγκεκριμένων συμφερόντων, τότε δεν έχουμε ούτε ελεύθερη αγορά ούτε κοινωνικό κράτος. Έχουμε ολιγαρχία.
Το πραγματικό πρόβλημα
Αυτό που ζήσαμε δεν ήταν σοσιαλισμός.
Ήταν κρατικός μεταπρατικός καπιταλισμός, αντίγραφο ενός μοντέλου που δοκιμάστηκε στο ανατολικό μπλοκ και μεταφέρθηκε στη Μεταπολίτευση.
Το κράτος έγινε λάφυρο, η αγορά προσχηματική και ο πολίτης απλός φορολογούμενος χωρίς προοπτική κοινωνικής ανόδου.
Συμπέρασμα
Οι πολλοί εκατομμυριούχοι ήταν ένδειξη υγιούς κοινωνίας.
Οι λίγοι δισεκατομμυριούχοι είναι ένδειξη βαθιάς παθογένειας.
Η Ελλάδα δεν έγινε πιο καπιταλιστική· έγινε πιο ολιγαρχική.
Και όσο δεν αλλάζει το μοντέλο, το χάσμα θα μεγαλώνει εις βάρος των πολλών.
