Ενδιαφέρον, και μάλιστα μεγάλο, παρουσιάζει η όλη συζήτηση γύρω από την επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τα εργαλεία που πλέον παρέρχονται δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα στην καθημερινότητά μας, η οποία επηρεάζει και τη δομική λειτουργία και μορφολογία, ακόμη και χώρων όπως η Δικαιοσύνη. Τα όρια, οι κανόνες και ο ανθρώπινος παράγοντας, ως αντιστάθμισμα αυτής της εξέλιξης τέθηκαν επί τάπητος σε ένα ενδιαφέρον νομικό συνέδριο που έλαβε χώρα στην Καλαμάτα.
Θα μπορούσε στο μέλλον ένας δικαστής ή εισαγγελέας-ρομπότ, με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης, να αποφασίζει για την ενοχή ή την αθωότητα ενός ανθρώπου; Και κατά πόσο μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να διασφαλίσει τις θεμελιώδεις αρχές της ποινικής δίκης; Τα κρίσιμα αυτά ερωτήματα βρέθηκαν στο επίκεντρο της εισήγησης του Αντεισαγγελέα Εφετών Καλαμάτας, Ηλία Κωνσταντακόπουλου, κατά τη διάρκεια του διήμερου νομικού συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στις 17 και 18 Οκτωβρίου στην Καλαμάτα, με θέμα «Το Ποινικό Δίκαιο σε μετάβαση: Νέες μορφές εγκληματικότητας, θεσμοί προστασίας και σύγχρονες προκλήσεις για τον νομοθέτη και την ποινική δικαιοσύνη». Το συνέδριο διοργανώθηκε από τον Επιστημονικό Σύνδεσμο Δικηγόρων «Οι Ποινικολόγιοι», σε συνδιοργάνωση με τον Δικηγορικό Σύλλογο Καλαμάτας. Σε αυτό το πλαίσιο άκρως χαρακτηριστική ήταν και η παρέμβαση της Διευθύνουσα της Εισαγγελίας Πρωτοδικών Καλαμάτας, Πολυξένης Τσούλη, όπως και των υπολοίπων ομιλητών.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη στην υπηρεσία της Δικαιοσύνης
Κατά την εισήγησή του, ο κ. Κωνσταντακόπουλος ανέδειξε τις δυνατότητες που προσφέρει η Τεχνητή Νοημοσύνη στην απονομή της Δικαιοσύνης, αλλά και τους σοβαρούς προβληματισμούς που προκύπτουν από το ενδεχόμενο αντικατάστασης του ανθρώπινου παράγοντα από αυτοματοποιημένα συστήματα. Όπως επισημάνθηκε, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην επιτάχυνση των δικαστικών διαδικασιών, διευκολύνοντας την αναζήτηση νομολογίας, την επεξεργασία και ανάλυση αποδεικτικών στοιχείων, αλλά και τον εντοπισμό αντιφάσεων σε μαρτυρικές καταθέσεις. Ωστόσο, η δυνατότητα ενός συστήματος να παράγει μια νομικά ορθή απόφαση δεν σημαίνει ότι μπορεί να ασκήσει νόμιμα τη δικαστική εξουσία.
Τα δικαιώματα του κατηγορουμένου και οι κίνδυνοι των αλγορίθμων
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη διασφάλισης των θεμελιωδών αρχών της ποινικής δίκης, όπως το τεκμήριο αθωότητας, η ελεύθερη εκτίμηση των αποδείξεων, η αρχή της αντιδικίας και τα δικαιώματα υπεράσπισης. Στο επίκεντρο βρέθηκε επίσης η αρχή in dubio pro reo, σύμφωνα με την οποία η αμφιβολία ως προς την ενοχή πρέπει να λειτουργεί υπέρ του κατηγορουμένου. Παράλληλα, αναδείχθηκαν οι κίνδυνοι που μπορεί να προκύψουν από τη χρήση αλγοριθμικών συστημάτων, όπως η αναπαραγωγή προκαταλήψεων, η έλλειψη διαφάνειας στον τρόπο λήψης αποφάσεων και η υπερβολική εμπιστοσύνη στα αποτελέσματα που παράγει η Τεχνητή Νοημοσύνη. Πρόκειται για ζητήματα που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία όταν οι αποφάσεις αφορούν την προσωπική ελευθερία και την ποινική ευθύνη ενός ανθρώπου.
Τι προβλέπει το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο
Στην εισήγηση έγινε αναφορά και στο ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο που διέπει τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Ειδικότερα, επισημάνθηκε η σημασία του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1689 για την Τεχνητή Νοημοσύνη, της Οδηγίας (ΕΕ) 2016/680 για την προστασία των προσωπικών δεδομένων στο πεδίο της ποινικής δικαιοσύνης, καθώς και του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το συγκεκριμένο πλαίσιο προβλέπει σημαντικές εγγυήσεις για την προστασία των δικαιωμάτων, τη διαφάνεια και την ανθρώπινη εποπτεία κατά τη χρήση συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης.
Η τελική απόφαση πρέπει να παραμένει ανθρώπινη
Το βασικό συμπέρασμα της εισήγησης του Ηλία Κωνσταντακόπουλου ήταν ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ένα ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο υποστήριξης των δικαστικών και εισαγγελικών λειτουργών, όχι όμως να λειτουργήσει ως αυτόνομος αντικαταστάτης τους. Και αυτό γιατί η απονομή της ποινικής δικαιοσύνης δεν περιορίζεται στην έκδοση μιας ορθής απόφασης. Προϋποθέτει την τήρηση μιας νόμιμης και δίκαιης διαδικασίας, τη δυνατότητα αμφισβήτησης των αποδεικτικών στοιχείων και, κυρίως, την ανάληψη ευθύνης για την τελική κρίση. Το μήνυμα που αναδείχθηκε μέσα από την παρέμβαση ήταν σαφές: Η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει τη Δικαιοσύνη, αλλά η ευθύνη για μια απόφαση που κρίνει την ενοχή ή την αθωότητα ενός ανθρώπου πρέπει να παραμένει στα χέρια του ανθρώπου.
