Του Κώστα Ζωντανού
Υπάρχουν στιγμές που η Ιστορία δεν είναι απλώς άδικη — είναι ειρωνική.
Ας κάνουμε ένα απλό νοητικό πείραμα.
Αν ένας ηγέτης καθιέρωνε:
1. Την Πρωτομαγιά ως αργία
2. Γενίκευε το 8ωρο για όλους τους εργαζόμενους,
3. Κατοχύρωνε κατώτατους μισθούς και πληρωμένες υπερωρίες
4. Επέβαλλε την κυριακάτικη αργία
5. Απαγόρευε την παιδική εργασία και δημιουργούσε κρατικούς παιδικούς σταθμούς,
6. Καθιέρωνε τις πληρωμένες άδειες από τους εργοδότες
7. Έβαζε τα θεμέλια της κοινωνικής ασφάλισης
Πώς θα τον θυμόταν η Ιστορία;
Ως ευεργέτη.
Ως προστάτη των εργαζομένων.
Ίσως και ως σύμβολο κοινωνικής δικαιοσύνης.
Κι όμως, στην Ελλάδα, ένα μεγάλο μέρος αυτών των μέτρων συνδέθηκε με έναν άνθρωπο που η συλλογική μνήμη έχει κατατάξει σχεδόν αποκλειστικά σε μία κατηγορία:
τον Ιωάννη Μεταξά.
Και εδώ αρχίζει η μεγάλη αντίφαση.
Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν υπήρξε δημοκρατία. Δεν υπήρξε καν ένα αυταρχικό σύστημα με δημοκρατικές “εκπτώσεις”. Ήταν ένα καθεστώς που κατήργησε τα πολιτικά κόμματα, διέλυσε τον ελεύθερο συνδικαλισμό, επέβαλε λογοκρισία και οδήγησε σε φυλακές και εξορίες όσους διαφωνούσαν.
Κι όμως, μέσα σε αυτό το περιβάλλον, διαμορφώθηκαν ρυθμίσεις που —αν απομονωθούν από το πολιτικό τους πλαίσιο— θυμίζουν βασικούς πυλώνες κοινωνικού κράτους.
Αυτό ακριβώς είναι που μπερδεύει.
Γιατί η Ιστορία δεν γράφεται με αποσπάσματα.
Τα δικαιώματα που εμφανίζονται ως «φιλεργατικά» σε τέτοια καθεστώτα δεν είναι αποτέλεσμα κοινωνικής διεκδίκησης. Δεν είναι προϊόν σύγκρουσης, διαπραγμάτευσης και δημοκρατικής ωρίμανσης. Είναι παραχωρήσεις. Και κάθε παραχώρηση έχει σκοπό.
Στην προκειμένη περίπτωση, ο σκοπός ήταν σαφής:
η κοινωνική ειρήνη, η πειθάρχηση και —τελικά— ο έλεγχος.
Ο εργαζόμενος αποκτά προστασία, αλλά χάνει τη φωνή του.
Αμείβεται, αλλά δεν διαπραγματεύεται.
Καλύπτεται, αλλά δεν συμμετέχει.
Είναι μια μορφή «κοινωνικού συμβολαίου» χωρίς συμβαλλόμενους.
Κάπου εδώ εμφανίζεται και το εύκολο επιχείρημα:
«Αν τα είχε κάνει αυτά ένας αριστερός ηγέτης, δεν θα τον τιμούσαμε όλοι;»
Ίσως.
Αλλά η σύγκριση είναι προβληματική από τη βάση της.
Γιατί στη δημοκρατία, η αξία ενός δικαιώματος δεν βρίσκεται μόνο στο περιεχόμενό του — αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αποκτήθηκε.
Άλλο πράγμα είναι ένα δικαίωμα που κατακτήθηκε με αγώνες, απεργίες, συγκρούσεις και κόστος.
Και άλλο ένα δικαίωμα που παραχωρείται, με αντάλλαγμα τη σιωπή.
Το πρώτο σε κάνει πολίτη.
Το δεύτερο σε κρατά υπήκοο.
